કચ્છીભાષાની પ્રથમ ઈ-બૂક

કચ્છી સાહિત્યની પ્રથમ e-book-ઈ-બૂક.’વાણીજી વતર’-ભાગ-૧.આ લિંક પર ક્લિક કરવાથી વાંચી શકાશે.
https://online.fliphtml5.com/jucbo/gvjq/

કચ્છી સાહિત્યકારો પ્રથમ વખત નેટના માધ્યમથી એકબીજાની સાથે જોડાયા. કચ્છી સાહિત્ય મંડળનું આયોજન.

કચ્છી સાહિત્ય મંડળ અંતર્ગત લૉકડાઉન અને સોસિયલ ડીસ્ટેન્સને ધ્યાનમાં રાખી નેટના માધ્યમથી તા.૨૭-૦૫, બુધવારના પ્રથમ વખત ઓનલાઈન કચ્છી મુશાયરાનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું. જેનું આયોજન ગૌરવ પુરસ્કાર વિજેતા અને કચ્છી સાહિત્ય મંડળના પ્રમુખ લાલજી મેવાડાએ કર્યું હતું. અને અજય મેવાડાની દેખરેખ હેઠળ આ કાર્યક્રમ કચ્છ-મુંબઈના સર્જકો અને ભાવકોએ મનભરીને માણ્યો હતો. જેમાં કચ્છી-ગુજરાતી-ભાષાના દિગ્ગજ સર્જકોએ પોતાની કચ્છી કૃતિઓને રજૂ કરી અને દાદ મેળવી હતી. કાર્યક્રમના પ્રારંભે લાલજી મેવાડાએ સહુને આવકારતા કચ્છીભાષાના ગઢ ગણાતા બે સર્જકો પૈકી સ્વ. માધવ જોશી ‘અશ્ક’ અને સ્વ.પ્રભાશંકર ફડકેજીને શાબ્દિક અંજલિ આપી હતી. અને સરસ્વતીની સ્તુતિની સાથે આ કાર્યક્રમનો પ્રારંભ કર્યો હતો. જેમાં કાન્તિલાલ મામણિયા ‘સ્નેહ’, મનીષા બહેન વીરા, ચેતનભાઈ ફ્રેમવાલા, ડૉ. ધીરજ છેડા. ડૉ. વિશન નાગડા, ભાનુમતિ શાહ. જયંતિલાલ છેડા, અરવિંદ રાજગોર વગેરેએ મુંબઈથી ભાગ લઈને કચ્છી કૃતિઓની રજૂઆત કરી હતી. જ્યારે ડૉ. કાન્તિભાઈ ગોર ‘કારણ’ ‘કુરો ના,-કૉરોના’, મદનકુમાર અંજારિયા ‘ખ્વાબ’એ ‘રૂબરૂ’, પબુભાઈ ગઢવી ‘પુષ્પ’એ ‘પ્રેમસેં’, ડૉ. કાશ્મિરા ‘કોરાના’, અરુણાબનેહ ઠક્કર ‘માધવી’એ ‘કબીરા’ ઉષ્માબહેન શુક્લએ ‘કચ્છ’, હરેશ દરજી ‘કસબી’એ ‘વખત કઈ લગેતો’, કૃષ્ણ્કાન્ત ભાટિયા ‘કાન્ત’એ ‘પખીડ઼ા ઉડેંતા વલાઉં ખિલી ગિન’, મોહનલાલ જોશીએ ‘વિનેતા’, જયેશભાનુશાલી ‘જયુ’એ ‘નગર હી’, દીપક શેઠિયા ‘ચિંતન’ એ ‘ટાંણુ’, લાલજી મેવાડા ‘સ્વપ્ન’એ ‘આકાર વેંતા’, (ગઝલ)નું પઠન કર્યું હતું. શ્રી જયંતિ જોષી ‘શબાબે’ પોતાના કાવ્ય પઠ બાદ આ કાર્યક્રમને ત્રિવેણી સંગમ જેવો ગણાવ્યો હતો. જ્યારે મદનકુમાર અંજારિયાએ ‘મહોબતનો મનોરાજ્ય’ કહ્યું હતું. આ કાર્યક્ર્મ ઘેર બેઠા માણતા એકબીજાને નાનકડી સ્ક્રીન પર જોઈ સહુએ રાજીપો વ્યક્ત કર્યો હતો. અને હવે પણ વારંવાર આવા કાર્યક્રમ યોજવા આશા વ્યક્ત કરી હતી. સમગ્ર કાર્યક્રમનું સંચાલન ને આભાર વિધિ લાલજી મેવાડા ‘સ્વપ્ન’ એ કરી હતી.

‘કચ્છી ભાષા માન્યતા અભિયાન’

# કચ્છી સાહિત્ય મંડળ અંતર્ગત તા. ૧૨-૦૬-૨૦૧૯ના ‘કચ્છી ભાષા માન્યતા અભિયાન’ હેતુ મળેલી બેઠકના ભા-૨ માં શ્રી કીર્તિભાઈ ખત્રી (પૂર્વ પ્રમુખશ્રી કચ્છી સાહિત્ય અકાદમી, ગાંધીનગર). શ્રી શશીકાન્તભાઈ ઠક્કર (વરિષ્ઠ ધારાશાસ્ત્રી અને પત્રકાર) જોરાવરસિંહજી રાઠોડ ‘કવિ ચાંદ’, શ્રી સંજયભાઈ ઠાકર (ડાયેટ) સ્વ. માધવ જોશી ‘અશ્ક’ એ આપેલા વક્તવ્યને નીચે આપેલી લિંક પર સાંભળો.

https://youtu.be/SrPLXoC6o8s

ચોં તા નં વર ગઢો, ત ચૅ, ચર્યો તાં હૅર ડિઠો.    

શબ્દાર્થ : ચોંતા નં-કહીયેં છીએ ને. વર-વરરાજા(ધણી) ગઢો-ઘરડો. ત ચૅ-તો કહે. ચર્યો-ગાંડો. તાં-તો. હૅર-હમણા. ડિઠો-જોયો.

અર્થવિસ્તાર : કહીએ છીએ કે, ‘વર (રાજા) ઘરડો. તો કહે; ગાંડો તો હમણા જોયો.’ 

એક કણબી પટેલનું મધ્ય અવસ્થાએ ઘરભંગ થતાં. એણે ફરી લગ્ન કરવાનું વિચાર્યું. પણ ! કુંવારી છોકરી સાથે ક્યાંય મેળ પડ્યો નહિ. પણ ધીરે ધીરે તપાસ કરતાં વિધવા કણબણ સાથે નાતરું કરવાનો મેળ પડી ગયો, એટલે પટેલ ગાડું જોડી વહુને તેડવા ગયા. જમાઈને જોવા માટે આડોશ પાડોશનો સ્ત્રી વર્ગ જોવા આવેલો. પણ ! સહુના હોઠ પર એક જ વાત હતી કે, ‘વર ઘરડો છે.’ વર ઘરડો..વરઘરડો આમ અફવાએ જોર પકડ્યું, તેમની સાથે આવેલાએ વરને વાત કરી કે, ‘વર ઘરડો છે, વર ઘરડો છે.’ એમ ચર્ચાય છે, કણબી સમસમી ગયો.  ઘરડું હોવું કોને ગમે, અને તે પણ સાસરાના ગામમાં, આ બધી સ્ત્રીઓએ મને ઘરડો કહ્યો, એટલે નાતરે આવનાર વહુનું હૈયું પડી જશે. એણે મનોમન નક્કી કરી રાખ્યું કે મારું યૌવનપણુ બતાવવું પડશે. પણ! અત્યારે ઉચિત સમય ન જણાતાં માંડ માંડ મનને મનાવી લીધું.

પટેલ જ્યારે વહુને તેડી પોતાના ગામ જવા રવાના થયા ત્યારે સાસરાના ગામથી ત્રણ-ચાર ગાઉ પર છાંયો જોઈ વિસામો લેવા વિચાર્યું. એટલે ત્યાં ગાડું છોડી ટીમણમાં લાવેલું સાથે બેસી ખાધું. બળદો ગાડાં સાથે બાંધી પટેલે બાયોં ચડાવી, વાડીમાં દોડતો દોડતો બે-ચર આંટા મારી આવ્યો. અને વહુ પાસે આવી મૂછોને વળ ચડાવતાં બોલ્યો; ‘જોયુંને બધા કહેતાન હતા કે, ‘વર ઘરડો, વર ઘરડો.’ મારામાં કેટલી કેટલી જુવાની છે. ત્યારે કણબણ એટલુ  જ બોલી; ‘વર ઘરડો તો ત્યાં જોયો હતો, પણ! ગાંડો તો હમણાં જોયો.’

‘કચ્છી ભાષા માન્યતા અભિયાન’

# કચ્છી સાહિત્ય મંડળ અંતર્ગત તા. ૧૨-૦૬-૨૦૧૯ના ‘કચ્છી ભાષા માન્યતા અભિયાન’ હેતુ મળેલી બેઠકના ભા-૧ માં શ્રી શંકરભાઈ સચદે (વરિષ્ઠ ધારાશાસ્ત્રી) અને ડૉ. કાન્તિભાઈ ગોર ‘કારણ’ (પ્રથમ કુલપતિ કચ્છ યુનિવર્સિટી)એ આપેલું વક્તવ્ય. નીચે આપેલી લિંક પર સાંભળો.

ખા ખા ધી નાયં, પૅર પૅર નોં નાંય.

શબ્દાર્થ : ખા ખા-ખાવું. (ખાવું-પીવું.) ધી-દીકરી. નાંય-નથી. પૅર પૅર-પહેર. પહેરવું. (સારા વસ્ત્ર ધારણ કરવા) પહેરી-ઑઢી  લેવું.  નોં-પુત્રવધૂ.

વિવરણ : (જેટલું) ખાવું પીવું હોય એટલું ખાઈ-પી લે, જ્યાં સુધી દીકરી (અવતરી) નથી. અને પહેરવું ઓઢવું હોય (એટલું) પહેરી ઓઢી લે, (જ્યાં સૂધી) પુત્રવધૂ (આવી) નથી.

એક સ્ત્રી બીજીને કહે  છે; તારે દીકરી (અવતરી) નથી ત્યાં સુધી જે કંઇ ખાવું-પીવું હોય તે ખાઇ લે ! દીકરી અવતર્યા પછી (મનભાવતું) ખાઈ શકાશે નહિ. કારણ કે માતાનો જીવ છે, દીકરીને મૂકી ને કેમ ખાય. અને દીકરી અવતર્યા પછી ખાવા-પીવાની બાબતમાં પહેલો હક્ક દીકરીનો થાય. અને પુત્રવધુ નથી ત્યાં સુધી જે કંઈ પહેરવું-ઓઢવું હોય તે પહેરી-ઓઢી લે, પુત્રવધૂ આવ્યા પછી પહેરી શકાશે નહિ. સાસુએ પુત્રવધૂ આવ્યા પછી પહેરવા-ઓઢવાની બાબતમાં મર્યાદામાં રહેવું જોઈએ. કારણ કે પહેરવા-ઓઢવાની (શણગાર સજવાની) બાબતમાં પહેલો હક્ક પુત્રવધૂનો ગણાય. પુત્રવધૂ આવ્યા પછી સાસુએ પહેરવા ઓઢવાની બાબતમાં બાહ્ય આડંબર અને દીકરી અવતર્યા પછી માતાએ ખાવા-પીવાની બાબતમાં જીહ્વાનો રસાસ્વાદ મૂકી દેવો જોઈએ.

અહીં આ વાત ત્રીજી સ્ત્રી મારફત વાત કહેવાઈ છે. અને જેને કહેવાઈ છે તે એક માતા છે તો બીજી સાસુ છે. અને જેના માટે કહેવાઈ છે તે એક દીકરી છે અને બીજી પુત્રવધૂ છે.

માનીએ કે, સાંપ્રત સમયમાં ‘દીકરી બચાવો’ કે ‘દીકરી પઢાવો’ જેવો સૂત્ર ભલે સાર્થક કરાતો હોય. પણ ! લોકમાનસે જે તે સમયે ઉપરોક્ત વાતને વહેતી કરી છે તે સાંપ્રત સમયમાં પણ ‘વસુધૈવ કુટુંબકમ’ માટે પાયાની ગણી શકાય તેમ છે.

યુટ્યૂબ પર મારી નવી પોસ્ટ ગુજરાતી (માઇક્રોફિક્સન) વાર્તા ”લોક-પરલોક”

”LOK-PARLOK”(VARTA) નીચેની લિંક પર.

https://youtu.be/gMoYEqhh95A

ઘરજો ગુંગણ, નેં ખાટલે જો મુઙણ.

શબ્દાર્થ : ઘરજો-ઘરનો. ગુંગણ-ઘરની વ્યક્તિઓનો આપસમાં ઝઘડો; બોલાચાલી. નેં-અને. ખાટલેજો-ખાટલાનો, મુઙણ-માંકડ; ખટમલ.)

અર્થવિસ્તાર : ઘરની વ્યક્તિઓનો આપસમાં ચાલતો ઝઘડો રાત દિવસ એમ કોરી ખાતો હોય જેમ રાતે ખાટલામાંના માંકડ ખાતા હોય.

દરરોજ ઘરમાં નાની નાની વાત પર થતા ઝઘડા વડીલની વેદના બની જતાં હોય છે. જેમ માંકડ લોહી ચૂસી લેતા હોય તેમ આ ચિંતા ધર્મસંકટનું કારણ બની જતી હોય છે અને આ વાતની પુષ્ટિ કરતી કચ્છભાષામાં બીજી અનેક કહેવતો પ્રચલિત છે પણ અહીં જે મેં આલેખી છે તે કહેવત તેના ભાવાત્મક ઉદ્દેશ સાથે બરાબર અભિવ્યક્ત થયેલી છે. જે “રોજજે કારીયારેમેં મટજો પાણી પ સુસી વિઞે.’’ (ઘરના) ‘દરરોજના ઝઘડામાં માટલાનું પાણી પણ શોષાઈ જાય’ અહીં ‘પાણીનું શોષાઈ જવું.’ એટલે અંદરને અંદર (ચિંતામાં) ઊકળવું’ કહી લોકસાહિત્યકારે પરિવારને ‘વસુધૈવ કુટુંબકમ્’ તરફ આડકતરો ઈશારો પણ કર્યો છે.

અમારી યુટ્યૂબ ચેનલ પર જુઓ કચ્છી-ગુજરાતી સાહિત્ય.

मूंजी कच्छी गज़ल “पका घणे डे कॉल, प पारे नतो कडें” (नीचें डिनॅली लींक तें सुणॉ.)