એકાક્ષરી ‘વાં’ અને ‘હાં’ શબ્દોનો વિસ્તારિત અર્થ વિસ્તાર.

પ્રિય વાચક મહોદય…આજે શબ્દના સંજીરામાં આપણે એકાક્ષરી શબ્દોને માણીશું. અહીં આપણે બે એકાક્ષરી શબ્દોને લઇને આજની મહેફીલમાં શબ્દના અનેકઅર્થ અને અનેક સ્વરૂપોના મર્મને મમળાવશું. અહીં એક દોહામાં ‘વાં’ શબ્દના અને એક દોહામાં અને ‘હાં’શબ્દને લઈ સર્જકે બે ભેથમાં પ્રયોજાયેલ છે. તો ચાલો આપણે…તેને ‘નીર ક્ષીર ન્યાયે’જોઇએ.

પ્રથમ આપણે ‘વાં’ શબ્દને લઈએ છીએ જે એક દુહામાં આલેખાયેલું છે.

‘વાં’ (દુહો)

વાંઆથમણુંઅરથમેં, વાંયલે ભરજો સાર,

વાં તાં ચેં ડિસ વાંયલી, નેહોઉંઅરથ ઉજાર.

                મિત્રો અહીં ‘વાં’ શબ્દ પશ્ચિમ તરફનું કે પશ્ચિમ દિશા તરફનો સૂચક અર્થ બતાવે છે. આ શબ્દ દેશ્ય હોવાનું માની શકાય. એક તર્ક મૂજબ વર્ષ દરમિયાન વધારે પડતો પવન-હવા (વા) પશ્ચિમ તરફથી લાગતો હોવાથી ખેડૂતે તેને દિશાસૂચક બનાવી દીધો હોય એમ માની શકાય. અને લોકબોલીઓમાં અનુનાશિક ઉચ્ચારણો સ્વભાવિક રીતે બહુ આવી જતાં હોય છે. ત્યારે અહીં પણ એમ થયાનું માની લેતાં આપણા તર્કને સાચું માની લઈએ. કારણ કે જગતના તાતને રાત-દિવસ પવનથી નજીકનો સંબંધ રહ્યો છે. એટલે આ શબ્દ આવ્યાનું તર્ક કરી શકાય પણ! તમે જ્યારે કોઈ નિર્ણય કે ફેંસલા તરફ ડગ માંડો છો ત્યારે કોઈ તર્કને સાચું માની લેવાય નહીં એ પણ જોવાનું રહ્યું.

                આ શબ્દના દિશાસૂચક અનેક સ્વરૂપો કચ્છ પ્રદેશમાં જોવા મળે છે, જેમકે; ‘વાંઊં’, ‘વાઇંયા’, ‘વાંઇં’ ‘વાંયલો, વગેરે કચ્છમાં ખેડૂ અને માલધારીઓમાં આ શબ્દો છૂટથી વપરાતા જોવા મળે છે. તો પૂર્વ અને પશ્ચિમ દિશા સૂચવવા માટે ‘વાઉંપાઉં’ કે ‘વાંઇંપાઇં’ જેવો પ્રયોગ થાય છે. પણ ક્યારેક તે માપના પર્યાય તરીકે પણ વપરાતો. દા.ત. ‘વાઉંપાઉં ૫૦ ડાફ અને ઉત્તરડખણ ૪૦ ડાફ (ડાફ-માણસના સ્વભાવિક ચાલવાથી બે પગ વચ્ચેનો અંતર) આય. આમ તે ક્યાંક માપના પર્યાય તરીકે પણ જોવા મળેછે. વળી, ક્યારેકતો લોકો બીજા અર્થમાં પણ પ્રયોજતાં હોય છે જેમકે, ‘વાંઇંપાઇં’-એટલે આડી અવડી (વ્યક્તિમાં ચાલાકી, દગો કે રમત કરવાની વૃત્તિ) દા.ત. ‘ઇન જિતરી વાંઇપાંઇ’ તૉમે નાંય.’ જેવા વાક્યપ્રયોગમાં છૂટથી વપરાતો જોવા મળે છે. દોહાનાં ત્રણે ચરણોમાં આ વાત-અર્થના આલેખનનું સ્તુત્ય પ્રયાસ થયો છે.

તો ચોથા ચરણમાં ‘વાં’ શબ્દ ‘હોઉં’ જેવા અર્થને ઉજાગર કરે છે. દા.ત. ‘આઉં ઉતે વાં’-હું ત્યાં હોઉં.’ કર્તાની પ્રત્યક્ષ હાજરી દર્શાવતો આ શબ્દ કચ્છ પ્રદેશના જનસમૂહમાં છૂટથી વપરાય છે.

                હવે આપણે બે ભેથમાં ‘હાં’ શબ્દના અર્થવિસ્તારને જોઈએ.

‘હાં’ (ભેથ)

૧.           હાં હોંકારો અરથમેં, સુયો તેંજો હૂંકાર,

                હાં ચોંધે લે-ગિન વરી, ઍ઼ડો અરથજો સાર;

                હાં જો અઞા ઉચ્ચાર, રાસ-ગુરબા ગેંધે વરી.

૨.           હાં સુરાવટ સંગીતજી, આલાપમેં વપરાસ,

                હાં ‘હાંહાં’ દ્વિર્ભાવ મેં, નાં નાં જે અર્થાય;

                હિક઼ડી ચોખ આય, ‘હાંહાં’ પૉઢણું બારજો.

                ઉપરોક્ત બંને ભેથમાં એકાક્ષરી ‘હાં’ શબ્દ ભાષામાં તેના અનેક સ્વરૂપો સાથે આલેખાયું છે. ભેથના પહેલી પંક્તિમાં ‘હાં’ એટલે સાંભળ્યું તેના પ્રતિઉત્તર‚રૂપે અપાતો કે મળતો હૂંકારો જેવા અર્થને ફલિત કરે છે. જ્યારે બીજી પંક્તિમાં તે શબ્દ કોઈ વસ્તુની આપ-લેની થતી ક્રિયાને ઉજાગર કરે છે. અને તેનાથી થતી ક્રિયાની સાથે જોળાયેલું છે.

તો ભેથની ત્રીજી પંક્તિમાં રાસ કે ગરબા ગાતી વખતે તેના લયયુક્ત સંગીતની સુરાવલીઓ મેળવવા તે પ્રયોજાય છે.

                અહીં બીજા ભેથમાં પણ તે સંગીતમાં આલાપ માટે કે અન્ય વાદ્યની સંગતના પૂરક સાથ માટે પણ વપરાય છે. જેનો ઉદ્ભવ લોકમાનસનું હૈયું કે નાભીમાંથી નીકળતી ભાવાત્મક ઊર્મિઓે આ શબ્દનો પ્રાણ હોવાનું માની શકાય છે.  વળી, તે દ્વિર્ભાવમાં પ્રયોજતાં નકારાત્મક એટલે ’નાં..નાં’ ના અર્થમાં પણ પ્રચલિત છે.  જેમકે; ‘હાં..હાં હીં મ કર’-ના ના, આમ ન કર. એવો નકારાત્મક અભિગમ ધરાવતો અર્થનો વિસ્તાર અહીં ઘણો વિસ્તરેલો જણાય છે. અને ભેથના છેલ્લી પંક્તિમાં સર્જક એમ પણ કહે છે કે; અહીં હું એક ચોખવટ કરી દઉં કે; ‘હાંહાં’ એટલે નાના બાળક માટે તે ઊંઘના પર્યાય તરીકે વપરાય છે. જે બાળભાષામાં ‘હાંહાં કેંણું’-એટલે ‘ઉંઘવું’ જેવો અર્થ પ્રગટ કરે છે.

                કચ્છની પ્રધાનભાષા બેશક અન્ય કેટલીક ભાષાઓની જેમ માત્ર લોકવ્યવહારની જ ભાષા હોવાના કારણે પારિભાષિક દષ્ટિએ હજી બોલી તરીકે જ ગણાઈ છે. આમ છતાં કચ્છમાં કેટલીક કોમો બહારથી આવી ને વસવાટ કર્યો છે. મુખ્યત્વે તે ગુજરાતીમાં વ્યવહાર કરતી હોઈ તેથી તેમની કચ્છીમાં ગુજરાતીની અસર જોવા મળે છે અને કચ્છીમાં ગુજરાતીની અસર જોવા મળે છે. પણ માલધારી કે પશુપાલક પ્રજાની પાસે શબ્દ પ્રયોગની દષ્ટિએ કચ્છીભાષાના તળપદા શબ્દો મળે છે. જે જાહેરમાં બોલાતી કચ્છીભાષાથી ભિન્ન લાગતી હોય છે . જ્યારે ભાષામાં ઉચ્ચારણ તેમજ શબ્દ પ્રયોગની રીતે તેના કેટલાક ભેદ પણ મળે. પણ! સામાન્ય દષ્ટિએ સિંધની સરહદે શબ્દપ્રયોગમાં સિંધીભાષાની ઓછીવત્તી અસર પણ જોવા મળે છે. 

                કચ્છી અને સિંધી એક કુળની છે. એમાં સિંધી મૂળભાષા છે કે; કચ્છી, અને કઈ કેમાંથી નિષ્પન્ન થઈ એ કહેવું સરળ નથી.

‘ડાખલો’ શબ્દના કેટલાક દાખલા :

પ્રિય વાચક…આજે અહીં આપણે ‘શબ્દજો સંજીરો’ ના માધ્યમથી કચ્છીભાષાના એકાક્ષરી શબ્દો પર સ્ટેથોસ્કોપ મૂકીશુ. સ્ટેથોસ્કોપ એટલા માટે કે શ્બ્દમાં વેદના, દર્દ, પીડા, ભય, ગમ, ખુશી, સમાયેલી હોય છે. અને શબ્દના માધ્યમથી આપણને અનુભૂતિગમ્ય અહેશાસ થતો હોય છે. એટલે શબ્દના હાર્દ અને તેનાથી ઉદ્ભવતા અનેક અર્થના વિશાળ ફલકને તપાસવા કોઈને પણ એક કુશળ  નાડ પારખુ  બનવું પડે તો જ તે શક્ય બને છે.

                આજે સંજીરોમાંથી એક ‘ડાખલો’શબ્દ જે દુહા સ્વરૂપે આલેખાયું છે. તેના અનેકાર્થી અર્થને જોઈશું. તો આવો આપણે જોઇએ. ‘ડાખલો’ શબ્દ અને તેના અર્થભાવને….

ડાખલો : (દુહો)

ડાખલો, ઑઠો, ઉદાહરણ, સિરવાડો, ગુણાકાર,

ડાખલો,સર્ટિફિકેટ, અરથમેં, સચ્ચાઇજો આધાર.

                અહીં ‘ડાખલો’ શબ્દ મૂળ અરબી ભાષાના ‘દાખિલહ’માંથી આવેલો જણાય છે. અગાઉના કેટલાક પ્રકરણોમાં આપણે જોયું કે;  કચ્છીભાષામાં ‘દ નો ‘ધ’ બોલાય છે. અને ‘દ’નો ‘ડ’ પણ બોલાય છે.  દા.ત. દક્ષિણા-ડખણા, દંડ-ડન, દાતણ-ડનણ. વગેરેમાં અહીં પણ એમ જ થયું  છે.  અને તે ઉદાહરણ, દ્ષ્ટાંટ જેવા અર્થ ને સ્પષ્ટ કરે છે. જ્યારે અન્ય અર્થમાં તે  ગણનાના  પ્રકારોમાં કોઇ  પણ એક પ્રકાર એટલેકે ગુણાકાર, સરવાડો કે ભાગાકાર જેવા અર્થ સૂચવે છે. વળી, ‘ડાખલો’ નો સમાનાર્થી શબ્દ રચનાકારે દુહાના બીજા ચરણમાં ‘ડાખલો’ એટલે હિસાબમાં અમુક રીતિએ  થતી ગણનાના પ્રકારોમાં કોઇ પણ એક પ્રકાર કહ્યો છે.  જ્યારે અહીં સરવાળોનો  ‘સિરવાળો’ થયું છે.  ગુજરાતીમાંથી આવેલા ઘણા પ્રાકૃત શબ્દોને પ્રથમાક્ષરે કચ્છીભાષમાં કોમળ ‘ઇ’ લાગે છે.  જેમકે;  સરપંચ-સિરપંચ, સરકાર-સિરકાર, સરદાર-સિરદાર. અહીં  પણ એમ જ થયાનું  જણાય  છે.  જ્યારે ગુણાકરમાં ગુજરાતીમાં બોલાતો પૂર્ણ હસ્વ ‘ઉ’ કચ્છીભાષામાં તેનાથી કોમળ ઉચ્ચારાય છે-બોલાય છે.

                અપવાદ સ્વરૂપ કેટલાક શબ્દોને બાદ કરતાતે કુત્તો-કુતો, કુદરત-કુધરત, કુભાવ-કુભાવ, કુરાન-કુરાન વગેરે….જ્યારે દુહાની બીજી પંક્તિમાં ‘ડખલો’ એટલે લેખિત પુરાવો, મંજૂરીપત્ર, કે સર્ટીફિકેટ-પ્રમાણપત્ર જેવા અર્થ સ્પષ્ટ કરે છે.  રચનાકારે દુહાના ચોથા ચરણમાં તેનો ખુલાસો કરતાં ‘સચ્ચાઇજો આધાર’કહ્યું છે.  જે સનાતન સત્ય જણાય છે.

                હવે તેની ક્રિયાથી થતાં અર્થને જોઇએ તો,  ઉપરોક્ત ચર્ચા પ્રમાણભૂત માની શકાય. દા.ત. ‘ડાખલો ડીંણુ-દષ્ટાંટ કે ઉદાહરણ આપવો. સમાન ઘટનાને અનુરૂપ્ અન્ય બંધ બેસતી વાત કહેવી. (૨) સંખ્યાને અન્ય સંખ્યા સાથે ઓછી-વત્તી કે ભાગ પાડતી ગણના કરવા કહેવું.  ‘ડાખલો કઢાયણું-પુરાવાનો પ્રમાણપત્ર મેળવવો.  ‘ડાખલો વ્યારણુ’-બીજાને નસિયત મળે તેમ કરવું. ઉદાહરણરૂપ કરવું. ‘ડાખલો ગિનણું-કોઇનો આદર્શ સ્વીકારવો. (૨) ધડો લેવો, બોધપાઠ લેવો. (૩) મંજૂરી કે પ્રમાણપત્ર લેવો. જેવા અર્થ સ્પષ્ટ કરે છે.  

આમ છતાં ક્યારેક  થતી વાતચીત્ત પર અનેક અર્થની છાયા લાગતી હોય છે.  જેનાથી તેનો અર્થભાવ બદલતો હોય છે. એટલે આ ‘ડાખલો’ શબ્દનું પણ એમ જ માનવું. ઉરોક્ત શબ્દોના અર્થની વિશાળ વ્યાપકતા અને તેની ભાવાનુભૂતિને કાવ્યમાં સમાવી લેખકે શબ્દને ધોઇ ઊજળા કર્યા છે.

                કચ્છીભાષામાં ‘ઑઠો’દ્ષ્ટાંટ કે ટુચકા ના અર્થમાં આપણે જોયું. પણ! તેના બીજા અનેક અર્થ પણ થાય છે. જે આ દુહાથી સાબિત થાય છે.

ઑઠો (દુહો)

ઑઠોકિસ્સો, ઉદાહરણ, ચિઠો, ભઠો, નિશાન,

ઑઠો જાધાસરીલા, રખેલો કીંક નિશાન.

                જોયું ને…અહીં ‘ઑઠો’ અન્ય કેટકેટલા ભિન્નભિન્ન અર્થ લઇને આલેખાયે લું  છે.  આમ શબ્દને સૂર્ય કહી શકાય કારણ કે; તેના અર્થરૂપી અસંખ્ય કિરણો ભાષાની ભૂમિને પ્રકાશિત કરે છે. અને એટલે જ કવિએ કહ્યું છે કે;

ઘટમેં શબ્દ કે ઘૂંટ્યો ત અજાઈ આવઇ સુરમ,

માણઇ ઇન કે મોજસેં, ત-મિટ્યા ડઇજા ભરમ.

                શબ્દથી માયારૂપી ભ્રમ મટવાની વાત અહીં આલેખાઈ છે. ત્યારે ‘ઑઠો’ એકવચન તરીકે આલેખાયું છે. અને  બહુવચમાં તેને ‘ઑઠા’ કહે છે.  લોકભાષાનો આ શબ્દ દેશ્ય હોવાનું માની શકાય.

                વળી, તે ‘ઉદાહરણ’નું ટૂંકુંરૂપ હોવાનું પણ નકારી શકાય  નહીં. અને તે ઉચ્ચારિત સ્વરૂપે જોતાં ‘ઑઠો’માં ‘ઓ’ નો ‘ઑ’ (વિવૃત્ત) બોલાય છે. આવુ‘ વિવૃત સ્વરૂપ કચ્છીભાષામાં ઘણું જોવા મળે છે. ‘ઑઠો નો સમાનાર્થી શબ્દ ‘ટુસ્કો’ પણ લોકભાષામાં બહુજ પ્રચલિત છે.

                દોહાના બીજા ચરણમાં ’ચિઠો’ શબ્દ ‘ચિઠ’ તરીકે પણ પ્રયોજાય છે. જે ’ભાઠું’ કે ‘દાગ’ જેવા અર્થમાં પ્રચલિત છે. આ શબ્દ પણ દેશ્ય હોવાનું માની શકાય.

                પછીનો શબ્દ ‘ભઠો’ જે પ્રાકૃત ‘ભાઠું’માંથી આવ્યાનું જાણવા મળે છે.  અને તે નિશાન પણ તે જ અતર્થમાં એટલે કે ‘દાગ’ જેવા કે દાગના નિશાન જેવા અર્થ ફલિત કરે છે. વળી, ‘ઓઠો’ એટલે યાદાસ્ત માટે રાખેલી કંઇક નિશાની કે વસ્તુ , અથવા તે જગ્યા કે ઠેકાણું.

                કવિતાની ઉત્પતિ રચનારની ઈચ્છાને આધીન છે. પણ! વાસ્તવિક રીતે કવિતા સ્વયંભૂ અને સ્વછંદ છે. કવિતા મનને  આનંદ આપે છે. એ સત્ય છે, પણ! આનંદ જેવું કંઇ ઉત્પન્ન કરવું એ કવિનું કામ છે. એ લક્ષણથી કવિતા કૃત્રિમ અને પરતંત્ર સ્વરૂપે છે એમ માની લેવું યોગ્ય છે કે અયોગ્ય છે? એ સહુ સહુની બુદ્ધિ પર આધાર રાખે છે એટલે એમ કહીએ તો ચાલે કે પરમ આનંદ આપે એવું જે લખાણમાં અનુભવાય કે ઘણું હોય તે ‘કવિ’ માની શકાય.

લાલજી મેવાડા ‘સ્વપ્ન’

ગજિયો મૂંજો જૉર જલાણું, જલાણેતી જૂલીયાં ઃ

લોકગીતો એ લોકહૃદયના ઊર્મિઓની સતત વહેતી સરિતા છે. એટલે તેના પ્રવાહો લોકમાનસની સંવેદનાથી ધબકતા હોય છે. લોકસંસ્કૃતિની ઉજ્જવળ પરંપરાઓનું એક પાસું સમાજમાં મહત્ત્વનું રહ્યું છે. જ્યારે લોકજીવનના અનેક પીંછયા અને વણપીંછ્યા પાસાઓ પર લોકગીતો પ્રકાશ પાડે છે. નારી હૃદયની ઉત્કષ્ઠ ભાવનાની સીમાપારની અભિવ્યક્તિ તેમાં રજૂ થતી હોય છે. નિર્મળપ્રેમનું નિરૂપણ ‘ખાયણા’ના ગીતો, ’ટપ્પાના ગીતો અને ’ગજિયો’ જેવા ગીતોથી વ્યક્ત થતે હોય છે. એમ કચ્છી લોકસાહિતનાં ઉંડા અભ્યાસુ દીનેશ એમ. જોશી નોંધે છે.

        મિત્રો….આજે અહીં મારે શબ્દના જીરામાંથી ‘ગજિયો’ શબ્દ અને તેના ભાવાત્મક અભિગમની વાત કહેવી છે. પણ! તેથી પહેલા ગજિયા ગીતની બે-ચાર પંક્તિઓ અહીં મૂકવાની અદમ્ય ઈચ્છાને રોકી શકતો નથી.

ગજિયો મૂંજો જૉર જલાણું,  (૨) જલાણેમેં જૂલેયાં…ભેંણ ગજિયો તી ગાઇયાં…

સવા બ સેરજા કડલા મૂંજા, (૨) પગેંમેં તી પાઇયાં…. ભેંણ ગજિયો તી ગાઇયાં…

મિત્રો…આ ગીતને કચ્છ પ્રદેશના લોકમાનસે ‘શ્રમગીત’ તરીકે સ્વીકારી લીધું છે. નાયિકા ગજિયો (સીમેન્ટનોબ્લોક કે લંબચોરસ ઘાટ આપેલો પથ્થર) ઉપાડતી વખતે આ ગીત ગાતી હોય છે. અથવા ભરત ભરતાં કે અન્ય કામ કરતાં નાયિકા (સ્ત્રી) ગાતી હોય છે. એવું જનમાનસ કહે છે.

        ગીત માનવ હૃદયની ઉત્કટ ભાવના વ્યક્ત કરવાનું હાથવગું સાધન છે. ભાષાની શોધ થયા  બાદ સૌ પ્રથમ પોતાની ઉર્મિઓને વાચા આપવા અનાયાસે માનવીથી ગીતનું સર્જન થયું હશે. ભાવ જ્યારે પરાકાષ્ઠાએ પહોંચે છે ત્યારે ગીત બને છે. માનવ સંવેદનશીલ પ્રાણી છે. જીવનમાં હર્ષ કે વિષાદની ઘટનાઓ બનતા માનવીનું હૈયું હાથ રહેતું નથી. અને માનવીના જીવનની રાગાત્મક વૃત્તિના કારણે સ્વર અને શબ્દોથી ગીતનું સર્જન થતું હોય છે.

        ઉપરોક્ત ગજિયા ગીતમાં પણ આવું જ એક પાસું છુપાયેલું છે પણ! કચ્છ પ્રદેશની તાસીર અને તેના લોકસાહિત્યથી અજાણ એવા લોકસમૂહએ ઉપરોક્ત વાતને સ્વીકારી લીધી છે. પણ! વાત કંઈ જૂદી જ છે. આ ગીતમાં નારી (નાયિકા)ના નિર્વાક પ્રેમનું નિરૂપણ છે. આ ગજિયો ગીત શ્રમગીત નથી. જેના કેટલાક પાસાથી માહિતગાર થઇએ તો આપણને એ વાત ખરી લાગશે.

આ ગજિયો શબ્દનો અર્થ જોતાં શ્રીદુલેરાય કારાણીજીના કચ્છી શબ્દકોશમાં ગજિયો શબ્દ જ નથી. જ્યારે શ્રી પ્રતાપરાય ત્રિવેદીજીના શબ્દકોશમાં તે ‘ઘડેલા પથ્થરનો ઘાટ’ જેવો અર્થ મળે છે. અને ગુજરાતી સાર્થ જોડણી કોશમાં ‘ગજ’શબ્દના પેટા વિભાગમાં તે ‘ગજના માપ જેટલું કપડું’ એવા અર્થ સ્વરૂપે જોવા મળે છે. તેમજ  ભગવદ્ગોગોમંડલમાં પણ એજ અર્થમાં આલેખાયેલું છે.

ઉપરોક્ત બંને વિદ્વાનોના શબ્દકોશ અને ભગવદ્ગોગોમંડલમાં જોતા ક્યાંય પણ સીમેન્ટનો બ્લોક કે પથ્થરનો ઘડેલો ઘાટ’ એવો ઉલ્લેખ મળતો નથી.

મૂળ આ શબ્દ સંસ્કૃત અને ફારસીભાષાના ‘ગજ’(લંબાઈ માપવાનું ૨૪ તસુનું માપ) પરથી આવ્યું છે. અને સંસ્કૃતભાષામાં તે બીજા અર્થમાં ‘હાથી’ એવો અર્થ સૂચવે છે. જે આ ગીત હાથીની મદમસ્ત ચાલનું સૂચક અર્થ પણ બતાવે છે. અન્ય એક વાત કરીએ તો આ ગીત ‘ડોલન શૈલીનું ગીત છે. જે નાયિકા ગાતાં ગાતાં રમતી હોય છે. અને અન્ય સ્ત્રી સમુદાય પણ તેની સાથે રમવા પોતાની ઈચ્છાને રોકી શક્તો નથી. એ તો ઠીક છે પણ! જે શ્રોતા વર્ગ છે તે પણ આ ગીતની રજૂઆત સમયે ડોલ્યા વિના રહી શક્તો નથી. તો નાયિકા ગજિયો (પથ્થર)ને ઉપાડી કેવી રીતે ચાલી શકે? અથવા અન્ય કામ કરતાં તે કેમ ગાઈ શકે?

આ ગીત કેટલો સમય  પૂર્વે લખાયું હશે એ કહેવું મુશ્કેલ છે પણ! એટલું જરૂર કહી શકાય કે એ જમાનો હાથવણાટથી બનતા કાપડનો હશે. ‘હજી હમણા જ પરણીને આવેલી નવયૌવનાનું યૌવન ભરપૂર ખીલ્યું છે. અને હાથવણાટના કાપડમાંથી બનાવેલા વસ્ત્ર (ચોડી-કબ્જા) વારંવાર ધોતાં ચડી જાય છે. ટૂંકા થઇ જાય છે. અને યૌવનમાં વિકસિત થયેલા પોતાના અંગોને જોઈને પોતે શરમાય છે. વળી, પરદેશ કમાવા ગયેલા પતિના વિરહમાં તેનો જીવ મૂંઝાય છે. એટલે કહ્યું છે કે; ‘ગજિયો મૂંજો જૉર જલાણું’ અહીં ગજિયાને જીવની ઉપમા આપી છે. આ જીવ ‘જલાણું’ એટલે કે વળગણ લાગવું. હે પ્રિયે! તારા નામનો, તારા દર્શનનો મને વળગણ લાગ્યો છે. કચ્છીભાષામાં ‘જલાણું’ એટલે વળગણ લાગવું. દા. ત. ‘હી પીરવારે કંઢે મિંજા જલાણું આય’, એટલે ત્યાંથી તેને (ભૂતપ્રેતનું) વળગણ લાગ્યું છે. અને હે પ્રિયે ! પછી તારા સવા બે સેરના કડલા જોઈ જોઈ મારો જીવ મૂંઝાતાં ઝુલે(હીલોડે ચડે) છે. ‘જલાણેતી જૂલીયાં’ -આમ જલાઈ જવાથી ઝુલું છું. બહેન! (આમ) હું મારા દુઃખને રડું છું.  આ તારા સવા બે સેરના કડલા પગમાં જોઊં છું અને તારી યાદ સતાવે છે. પછી આ કાંબી, આ નથ-નથડી, આ ચૂડલો તારી યાદના દર્દ માટે શું પૂરતા નથી? વારંવાર  તેને પહેરું છુ, ઉતારું છું. 

આમ નાયિકા પોતાના સૌભાગ્યના શણગારના અન્ય નામ લઈ પ્રિયતમને યાદ કરે છે.

આ ગીત પહેલા લખ્યું તેમ ડોલન શૈલીનું હોતા જ્યારે સ્ત્રીઓ રમે છે ત્યારે દેહને એટલી કમનીયતાથી કમાનની જેમ વાળે છે કે; તે પોતાની અંગભંગીનીઓને કાબૂમાં રાખી શક્તી નથી. એટલું તો ઠીક છે પણ જે લોકો સાંભળે છે તે નાના-મોટા ડોલવા માંડે છે કે, ગણગણવા માંડે છે. એનો મતલબ એમ થયો કે, આ ગજિયો જીવ અને નાયિકાના સ્વરૂપે દરેકના હ્ર્દયમાં બિરાજે છે.

        ઉપરોકત વાતને સમર્થન આપતાં આ ગીતની આગળની કડીઓમાં એમ કહેવાયું છે કે,

દેશ-પરદેશજા માડૂ રોંધલ,(૨) નીયાંપા હલાઈયાં….ભેંણ ગજિયોતી ગાઈયાં..

ગજિયો મૂંજી મિઠી રોટી,(૨) પરદેશજીતાં કમાઈ ખોટી…..ભેંણ ગજિયોતી ગાઈયાં…

માનવ સમૂહને આનંદ આપવા ખાતર પ્રયોજાતા લોકગીતોમાં રસ અનાયાસે આવી જવાથી મોરપિચ્છના રંગો સમાન તે દીપી ઉઠે છે. ઉરની ઉત્કષ્ટ ઊર્મિ રેલાવતી કેટલીક પંક્તિઓ રસશાસ્ત્રત્રના નિયમોને અનુસરતી ન હોવા છતાં રસપ્રચૂર છે..

કચ્છી લોકસાહિત્યનું મને હમેશાં આકર્ષણ રહ્યું છે. આવા જ બીજા એક ગીત ‘ગોલાડ઼ો મિઠો’ નું રસાસ્વાદ સંજીરાના માધ્યમથી કરશું.

કાનસ’ અને એકાક્ષરી ‘કૉ’ શબ્દના પારંપરિક અર્થ અને તેની ભાવાભિવ્યક્તિ

મિત્રો…આજે સંજીરામાંથી કચ્છીભાષાના કેટલાક અનેકાર્થી શબ્દોને જોઇશું. જેમાં ‘કાનસ’ અને એકાક્ષરી ‘કૉ’ શબ્દના પારંપરિક અર્થ અને તેની ભાવાભિવ્યક્તિ ને માણીશું. કાવ્યમાં વિશેષ શક્તિએ રહી છે કે, તે અનાયાસે અને અહંકાર રહિત ઉદ્દભવતું હોય છે. એટલે એ રીતે ભાવો કે લાગણીઓના સ્વરૂપો યથાતથ આપણને દર્શાવે છે. અને તે સાથે આપણા જીવનમાં તેની કેટલી અનુભૂતિગમ્ય અસર થાય છે તે પણ અનુભવાય છે.

            જેમ આંખમાં જે જે રંગો આવે તેનો સમન્વય કરીને ચિત્ત તેને વ્યવસ્થિત કરે છે. તેમ કાવ્ય તેમાં જે જે અર્થ આવે તેને તેના રહસ્ય પ્રમાણે વ્યવસ્થિત કરે છે. આમ મનભાવન કાવ્યના સર્જનમાં અર્થ તેના નિશ્ર્ચિત સ્થળે દોરવવામાં પાયાનો જણાય છે.

            કાવ્ય માત્ર ફિલસૂફી નથી. ફિલસૂફીથી વિશેષ છે. અને તેની પદ્ધતિ ફિલસૂફીથી વધારે કાર્યકારી છે. ફિલસૂફી માત્ર તર્કપરંપરાથી  કોઈ ઉચ્ચ સ્થાનનો અંગુલીનિર્દેશન કરે છે. જ્યારે કાવ્ય તો તે સ્થાને આપણને લઈ જઈને મૂકે છે. કાવ્યને વ્યવહારથી અલગ થઈ ભોગવવું જોઈએ, માટે તેને વ્યવહારથી સ્વતંત્ર કહ્યું છે. નિયતીયુક્ત નિયમથી રહિત પણ! જે આત્મા વ્યવહાર જીવનમાં વસે છે. તે જ આત્મા કાવ્યમાં વિલસે છે. માટે જ આપણે કાવ્યને ઉચ્ચ જીવનના સંસ્કારો પાડવાનું પ્રબલમાં પ્રબલ સાધન ગણીએ છીએ.

            જીવનની ન્યૂનતાઓ, પામરતાઓ મનુષ્યને સંપૂર્ણતા તરફ-તેની અંતિમ આત્મસિદ્ધી તરફ લઈ જવો એ કાવ્યની શક્તિ છે. એ તેનો અધિકાર છે, એ તેનું સાફલ્ય છે.

            આજે અહી આપણે અનેકાર્થી શબ્દ બે દુહામાં ‘કાનસ’ અને એકાક્ષરી ‘કૉ’ ને માણીશું. જેમાં પ્રથમ આપણે ‘કાનસ’ ના અર્થને ઘસીને ધારદર બનાવીએ. 

કાનસ (દુહો)

કાનસ, ધાતુ લો કે ઘસે, રુક ટુકર ત્રૅધાર,

કાનસ મેડી મૉલાતજી, મથલી ધાર કિનાર.

            કાનસ એટલે ‘સુથાર, લુહાર, સોની વગેરે કારીગર વર્ગને લોખંડ, સોનુ, ધાતુ ઘસવા માટે વપરાતા સાધન-ઓજાર તરીકે જોવા મળે છે.

            ગુજરાતીમાં તેને ‘અતરડી’ કે ‘અતરડો’ કહે છે જે નાની મોટી કાનસના અર્થમાં પ્રચલિત છે. જે ત્રિકોણાકાર હોય છે. અને કચ્છી અને ગુજરાતીભાષામાં સમાન ઉચ્ચાર અને સમાન અર્થમાં જોવા મળે છે.

            જો કે કાનસના પર્યાય ઓજાર તરીકે ‘રાવત’ નામનું ઓજાર પણ સુથાર, લુહાર અને સોની વપરતા હોય છે. જેને ‘ફાઇલ’ પણ કહે છે. અંગ્રેજીમાંથી આવેલું ‘ફાઇલ’ શબ્દ પણ તેના પ્રર્યાય તરીકે કારીગરોમાં પ્રચલિત થયેલું છે. અને ઘણા લોકો તેને ‘રેતી’ પણ કહે છે જેના નાના-મોટા પ્રકારો માટે ‘રેતડી’ કે ‘રેતડો’ શબ્દ પણ પ્રચલિત છે.

            અહીં ઉપરોક્ત દુહામાં ‘રુક ટુકર ત્રૅ ધાર’ -કહ્યો છે એટલે કે તે પોલાદની બનાવટ હોય છે. અને આ પોલાદ એટલે ‘રુક’-તીખું લોઢું. જેને કચ્છીભાષમાં ‘ખારો લો’ પણ કહે છે. જે તેના રેસા પ્રકારના ત્રાંસા દાંતાથી ઘસવાના કામમાં લેવાતી હોય છે. તેના અન્ય પ્રકારોમાં ‘રીમગોલ ફાઇલ’ કે ‘નીમગોલ ફાઇલ’ તરીકે કારીગર વર્ગમાં જાણીતી છે. તે ઉંદરના પૂછડા જેવી એટલે કે, એક છેડે જાડી અને બીજે છેડે ઝીંણી હોય છે. આ પ્રકારનું અન્ય એક સાધન ખાસ લાકડું ઘસવા માટે વપરાતા સાધન-ઓજાર તરીકે સુથારો વાપરે છે જેને ‘મારફો’ કહે છે. જે લોખંડની સપાટ ચપટી પટ્ટી પર દાંત જેવા તેના દાંતા ઉપસવેલા હોય છે. અહીં આ શબ્દની વ્યુત્પતિ માટે શંસોધન કરતાં કોઈ ઠોસ નિર્ણય પર ન પહોંચાયું એટલે એ નિર્ણય  પર સમાધાન કર્યું કે કદાચ આ દેશ્ય શબ્દ હોવો જોઇએ.

હવે આપણે એકાક્ષરી શબ્દ ‘કૉ’ અને તેના અનેકઅર્થને જોઇએ..

કૉ (દુહો)

કૉ, ચોંધેનેકેમહાં, હકલ સામું હૂંકાર,

કૉ, કૉ કૉ દ્વિર્ભાવ મેં, મોરજો ટોંકો, મલાર.

            ઉપર જણાવેલ દુહામાં ‘કૉ’ શબ્દના અનેકઅર્થને ઉજાગર કરવાનો આયામ સુચારુ રહ્યો છે. અને અહીં “ઑ’ વિવૃત ઉચ્ચારાય છે. તેનો ‘કેમ’ અર્થ થાય છે. દા.ત. ‘કૉ ભા?-કેમ ભાઈ? પણ દુહાના બીજા ચરણમાં રચયિતા કહે છે કે; ‘હકલ સામું હૂંકાર’ કોઈ વ્યક્તિએ બોલાવ્યો અને આપણે જવાબ આપ્યો તે, અહીં સર્જકે વાક્ય પ્રયોગ સાથે મજાવ્યું છે. જે કાબિલ-એ-તારીફ છે. અને ત્રીજા ચરણમાં દ્વિર્ભાવ લઇ (વર્ણને બેવડાવી) તેના અર્થની વ્યાપક્તાને ફેલાવી છે.

            બાળકનું નામ જેમ મોડું પડે તેમ ભાષાને પણ પોતાનું અલગ નામ મોડું મળે. ભાષાનું અલગ વ્યક્તિત્વ બંધાતા અને સ્વીકારાતાં સમય લાગતો હોય છે. આમેય ભાષા એક સતત પરિવર્તનશીલ પદાર્થ છે. એમાં થતાં પરિવર્તનો અત્યંત ધીમાં અને લાંબા સમય પટ પર ફેલાયેલા હોય છે.

            હિન્દની તમામ ભાષાઓએ સંસ્કૃત ભાષાનો આશરો લીધો જ છે. આ બધી ભાષાઓમાં એક-બીજી ભાષાઓના શબ્દનો શંભુમેળો છે. પ્રત્યેક ભાષામાં સંસ્કૃતભાષાના શબ્દો પુષ્કળ પ્રમાણમાં છે, સંસ્કૃતભાષા એક મહાન વટવક્ષ છે. બીજી ભાષાઓ તેની શાખારૂપ છે. અને એટલે જ કહેવાય છે કે;

‘‘ભાષાકો શાખા કહત, સંસ્કૃત કો મૂલ,

મૂલ ધૂલમેં રહત હૈ, શાખામેં ફલ ફૂલ.’’

“સબધ સૉનજી ખાણ”

કચ્છીભાષામેં અનેકાર્થી, પર્યાયવાચી, સમાનાર્થી નેં એકાક્ષરી શબ્દેંજો કાવ્યાત્મક ખજાનું. ઇતરે *”સબધ સૉનજી ખાણ” (સુવર્ણચંદ્રક પ્રાપ્ય-૨૦૦૨. નેં શ્રીમતી તારામતી વિશનજી ગાલા “શ્રેષ્ઠ પુસ્તક” -૨૦૦૪ પારિતોષિક પ્રાપ્ય) અજ઼ જ મઙાયૉ. કિંમત-રૂપિયા ૧૨૦/-(પોસ્ટ ખર્ચ અસાંતેં) સંપર્ક કર્યૉ-લાલજી મેવાડા “સ્વપ્ન” ૮૩૨૦૩ ૧૩૭૩૧) પેમેન્ટ “ગૂગલ પે” તેં કરે સગ઼ાંધો.

કચ્છીભાષામેં અનેકાર્થી,

કચ્છીભાષામેં અનેકાર્થી, પર્યાયવાચી, સમાનાર્થી નેં એકાક્ષરી શબ્દેંજો કાવ્યાત્મક ખજાનું. ઇતરે *”સબધ સૉનજી ખાણ” (સુવર્ણચંદ્રક પ્રાપ્ય-૨૦૦૨. નેં શ્રીમતી તારામતી વિશનજી ગાલા “શ્રેષ્ઠ પુસ્તક” -૨૦૦૪ પારિતોષિક પ્રાપ્ય) અજ઼ જ મઙાયૉ. કિંમત-રૂપિયા ૧૨૦/-(પોસ્ટ ખર્ચ અસાંતેં) સંપર્ક કર્યૉ-લાલજી મેવાડા “સ્વપ્ન” ૮૩૨૦૩ ૧૩૭૩૧) પેમેન્ટ “ગૂગલ પે” તેં કરે સગ઼ાંધો.

’વર્ણસામિપ્ય અને લયમાધૂર્યની ગતિ ઃ અશ્ર્વની રવાલ ચાલ

જગતના કોઈ પણ ખૂણામાં જાવ. જ્યાં ભલે લેખનકળાનો વિકાસ ન થયો હોય, ત્યાં પણ આપણને લોકસાહિત્ય સ્વરૂપે ગદ્ય-પદ્ય સ્વરૂપો મળી આવવાના જ. ધીરે ધીરે એ પ્રકારો વિકસતા ગયા અને એ લોકસાહિત્ય ગદ્યમાં પણ વહ્યું. સમયાંતરે તે લોકકૃતિ ન રહેતાં શિષ્ટકૃતિ બની ગઇ. ફલશ્રૃતિ સ્વરૂપે જીવાતા જીવનને બળ આપતી રહી. અને તે પૌરૂષભર્યું પ્રરાક્રમી, પ્રશ્ર્નતાપૂર્ણ, પવિત્ર અને પારમાર્થિક જીવન જીવવાની એક આધરાશીલા બની ગઇ.

                મિત્રો ઉપરોક્ત કથનના આધારશિલા‚રૂપ કચ્છીભાષામાં પણ ગદ્યથી પદ્યનું ખેડાણ વધારે જોવા મળે છે. જે પ્રદેશનું લોકસાહિત્ય વિશાળ હોય, તો તે પ્રદેશની મૂળી કે મિલકત કહી શકાય.

                અહીં આજે આપણે કચ્છીભાષાના એકાક્ષરી શબ્દોનું ઉજળિયાત પાસું જોઇશું. ઉપરોક્ત દોહામાં એકાક્ષરી ‘ભીં’ અને ‘ચાહ’ શબ્દોનું આલેખન અને તેના બહુવિધ પાસાઓમાં સૂર્યના પ્રકાશ જેવું અર્થઉજાસ વિસ્તૃત થયેલું છે. તે જોઈએ.

એકાક્ષરી : “ભીં.” (દુહો)

ભીં, ભી઼ડો તીં ભીંસનેં, ભીં ધાબમેં ખાસ,

ભીં, ભ઼ડ, સીંગૂ, ને મ઼ડધ અરથ ઉજાસ.

                ઉપરોક્ત દોહાનો મુકુટમણિ જેવો ‘ભીં’ શબ્દ મૂળ તો સંસ્કૃતભાષાના ‘પિષ્’ શબ્દ પરથી આવ્યાનું જણાય છે. જેનું પ્રાકૃત સ્વરૂપ ‘ભીં’થયાનું ગણી શકાય. તેમજ આ ‘ભીં’શબ્દ તેમાંથી આવ્યાનું નકારી શકાય નહીં. પણ! મહદ્દઅંશે તે સંસ્કૃતમાંથી સીધું આવ્યાનું વધારે આધારભૂત લાગે છે. પ્રાકૃતનો ફેરફાર  કદાચ ફાવ્યો નહીં હોય. અહીં તે ‘દાબવું, દબાણ આપવું જેવા અર્થને ફલિત કરે છે. દોહાના પ્રથમ ચરણમાં જ રચનાકારે તેની ક્રિયા અને સમાનાર્થી શબ્દો આપી. તે ચરણને દેદીપ્તમાન બનાવ્યું છે. અને બીજા ચરણનું ‘ધાબ’ શબ્દ ‘દાબ, ‘દાબવું’ જેવી ક્રિયાને ઉજાગર કરે છે.

                અહીં આપણે ફરી ‘દ’નો ‘ધ’ થતો જોઈએ છીએ. જે આપણે અગાઉના પ્રકરણોમાં તેના કેટલાક ઉદાહરણો જોયા છે.

દોહાના ત્રીજા ચરણમાં ‘ભીં’નો અર્થ બદલાય છે. અહીં ‘ભીં’ એટલે ’મર્દ, સિંહ, શૂરો, શૂરવીર, સીંગુ, વાંગડ વગેરે અર્થથી આ એકાક્ષરી શબ્દની વિશાળતાને પામી શકાય છે. ઉપરોક્ત સંસ્કૃતભાષાના તત્સમ શબ્દો કચ્છીભાષામાં છૂટથી વપરાય છે જ્યારે ‘સીંગુ’ આ શબ્દો શૂરો કે શૂરવીરમાંથી આવ્યાનું માની શકાય.

                હવે આપણે આજના એકાક્ષરી બીજો એકાક્ષરી શબ્દ ‘ચા’ ના અર્થ વિસ્તારને પામવાની ચેષ્ટા આ ભેથ દ્વારા કરીશું.

‘ચા’ (ભેથ)

ચા, ત ‘ચાહ’ તીં ‘ચાહના’, પ્રેમ, હેત તીં પ્યાર,

ચા, સ્વાડ સંગતેં, બેંજે ચડણું સાર,

ત-ઉપજે અરથ ધરાર, ચા, છોંક જે અરથમેં.

                અહીં  ઉપરોક્ત આલેખાયેલા દોહામાં એકાક્ષરી ‘ચા’શબ્દના કેટલાક અર્થથી કચ્છીભાષાનું પોત કેટલું પહોળું છે તે જાણી શકાય છે. મૂળ તે પ્રાકૃત ‘ચાહ’શબ્દનું ટૂંકુ‚રૂપ છે.  પણ! ચાહ તો ચાહવું, પ્રેમ કરવો, જેવા અર્થ નિષ્પન્ન કરે છે. જ્યારે કચ્છીભાષામાં તે અર્થના વિશાળ ફલક સાથે ફેલાયેલું છે. અહીં તે પ્રેમ, હેત, પ્યાર વગેરે સંસ્કૃત શબ્દોની અર્થછાયા સાથે જોવા મળે છે. પણ કચ્છીભાષામાં ‘ચા’એટલે ધૂન હોવી કે લગની હોવી જેવા અર્થ થાય છે. જ્યારે તેના ક્રિયાવાચકરૂપથી “બીજાની સંગતે ચડી જવું.’’  જેવો અર્થ નિષ્પન્ન થાય છે. દા.ત. ઇનજેચા ચ઼ડ્યો આય-એની સંગતે ચડ્યો છે. ‘ચા ચડણું’-પાનો-શૂરાતન ચડવું. જેવા અર્થભાવ સાથે ભાષામાં સ્થાન પામ્યું છે.

                તો ભેથના ત્રીજા ચરણમાં તે ‘શોખ’ ના અર્થમાં જોવા મળે છે. જેના કેટલાક સમાનાર્થી શબ્દો દેશ્ય સ્વરૂપે કચ્છીભાષમાં સ્થાપિત થયેલા છે. જેમકે, છટો, (-આદત) છોંક,(-શોખ)  ધૂન વગેરે.

                અહીં દોહા અને ભેથમાં વર્ણસામિપ્ય અને લયમાધૂર્યની ગતિ અશ્ર્વની રવાલ ચાલ જેવી દેખાય છે,  દુહો અને ભેથ કાવ્યના બંધારણની રીતે જોઇએ તો તે કાવ્યના ઉત્કષ્ઠ નમુના છે. કાવ્યમાં નિરર્થક શબ્દ કે લયમાં ગતિ અવરોધક દોષ ક્યાંય દષ્ટિગોચર થતું નથી.  

                “સમસ્ત આત્મચૈતન્યનો ઉત્કર્ષ અનુભવવો એ કાવ્યનું કામ છે, કાવ્યની શક્તિ છે. કાવ્ય નીતિની દષ્ટિએ પરીક્ષા કરવી જોઈએ એમ નહીં, પણ કાવ્યની સમૃદ્ધિની દૃષ્ટિએ પરીક્ષા કરતાં-પરીક્ષા નહીં પણ કાવ્યનો રસ લેતાં, આનંદ મેળવનાર કાવ્ય રસમાં ઉતરતું લાગતું નથી.”

                કાવ્ય અને નીતિ બન્ને એક જ રહસ્યબિંદુમાંથી પ્રગટ થાય છે. પછી બંને વિરોધી ન જ હોય. એ તો રસનું પોષક છે. એમાં કાવ્યની સમૃદ્ધિ જરા પણ ઓછી નથી. અને એટલે જ કારાણીજી દોઢિયા દુહામાં નોંધે છે કે,

બોલ બોલ મથા કુલભાન થે જો થીએ મન,

જડેં અચે કન, કચ્છ બાર, બોલી કચ્છ જી.

“કચ્છી શબ્દકોશ” e-book

e-book-“સબધજી સુરમ”(શબ્દની સુગંધ)  

e-book-”Shabda ni Sughadh” Written by Lalji Mevada “Swapna”

કચ્છીભાષામાં બોલાતા વિવૃત (પહોળા) “ઍ” અને “ઑ”, તેમજ “ઙ”, “ઞ”, “ગ઼” અગ્રકંઠ્ય. “જ઼” અગ્રતાલવ્ય. અને એકાક્ષરી શબ્દોનો સંગ્રહ.

આ લિન્ક https://online.fliphtml5.com/jucbo/eibf/

પર જોઈ શકાશે.

‘ડાખલો’ શબ્દના કેટલાક દાખલા :

પ્રિય વાચક…આજે અહીં આપણે ‘શબ્દજો સંજીરો’ ના માધ્યમથી કચ્છીભાષાના એકાક્ષરી શબ્દો પર સ્ટેથોસ્કોપ મૂકીશુ. સ્ટેથોસ્કોપ એટલા માટે કે શ્બ્દમાં વેદના, દર્દ, પીડા, ભય, ગમ, ખુશી, સમાયેલી હોય છે. અને શબ્દના માધ્યમથી આપણને અનુભૂતિગમ્ય અહેશાસ થતો હોય છે. એટલે શબ્દના હાર્દ અને તેનાથી ઉદ્ભવતા અનેક અર્થના વિશાળ ફલકને તપાસવા કોઈને પણ એક કુશળ  નાડ પારખુ  બનવું પડે તો જ તે શક્ય બને છે.

                આજે સંજીરોમાંથી એક ‘ડાખલો’શબ્દ જે દુહા સ્વરૂપે આલેખાયું છે. તેના અનેકાર્થી અર્થને જોઈશું. તો આવો આપણે જોઇએ. ‘ડાખલો’ શબ્દ અને તેના અર્થભાવને….

ડાખલો : (દુહો)

ડાખલો, ઑઠો, ઉદાહરણ, સિરવાડો, ગુણાકાર,

ડાખલો,સર્ટિફિકેટ, અરથમેં, સચ્ચાઇજો આધાર.

                અહીં ‘ડાખલો’ શબ્દ મૂળ અરબી ભાષાના ‘દાખિલહ’માંથી આવેલો જણાય છે. અગાઉના કેટલાક પ્રકરણોમાં આપણે જોયું કે;  કચ્છીભાષામાં ‘દ નો ‘ધ’ બોલાય છે. અને ‘દ’નો ‘ડ’ પણ બોલાય છે.  દા.ત. દક્ષિણા-ડખણા, દંડ-ડન, દાતણ-ડનણ. વગેરેમાં અહીં પણ એમ જ થયું  છે.  અને તે ઉદાહરણ, દ્ષ્ટાંટ જેવા અર્થ ને સ્પષ્ટ કરે છે. જ્યારે અન્ય અર્થમાં તે  ગણનાના  પ્રકારોમાં કોઇ  પણ એક પ્રકાર એટલેકે ગુણાકાર, સરવાડો કે ભાગાકાર જેવા અર્થ સૂચવે છે. વળી, ‘ડાખલો’ નો સમાનાર્થી શબ્દ રચનાકારે દુહાના બીજા ચરણમાં ‘ડાખલો’ એટલે હિસાબમાં અમુક રીતિએ  થતી ગણનાના પ્રકારોમાં કોઇ પણ એક પ્રકાર કહ્યો છે.  જ્યારે અહીં સરવાળોનો  ‘સિરવાળો’ થયું છે.  ગુજરાતીમાંથી આવેલા ઘણા પ્રાકૃત શબ્દોને પ્રથમાક્ષરે કચ્છીભાષમાં કોમળ ‘ઇ’ લાગે છે.  જેમકે;  સરપંચ-સિરપંચ, સરકાર-સિરકાર, સરદાર-સિરદાર. અહીં  પણ એમ જ થયાનું  જણાય  છે.  જ્યારે ગુણાકરમાં ગુજરાતીમાં બોલાતો પૂર્ણ હસ્વ ‘ઉ’ કચ્છીભાષામાં તેનાથી કોમળ ઉચ્ચારાય છે-બોલાય છે.

                અપવાદ સ્વરૂપ કેટલાક શબ્દોને બાદ કરતાતે કુત્તો-કુતો, કુદરત-કુધરત, કુભાવ-કુભાવ, કુરાન-કુરાન વગેરે….જ્યારે દુહાની બીજી પંક્તિમાં ‘ડખલો’ એટલે લેખિત પુરાવો, મંજૂરીપત્ર, કે સર્ટીફિકેટ-પ્રમાણપત્ર જેવા અર્થ સ્પષ્ટ કરે છે.  રચનાકારે દુહાના ચોથા ચરણમાં તેનો ખુલાસો કરતાં ‘સચ્ચાઇજો આધાર’કહ્યું છે.  જે સનાતન સત્ય જણાય છે.

                હવે તેની ક્રિયાથી થતાં અર્થને જોઇએ તો,  ઉપરોક્ત ચર્ચા પ્રમાણભૂત માની શકાય. દા.ત. ‘ડાખલો ડીંણુ-દષ્ટાંટ કે ઉદાહરણ આપવો. સમાન ઘટનાને અનુરૂપ્ અન્ય બંધ બેસતી વાત કહેવી. (૨) સંખ્યાને અન્ય સંખ્યા સાથે ઓછી-વત્તી કે ભાગ પાડતી ગણના કરવા કહેવું.  ‘ડાખલો કઢાયણું-પુરાવાનો પ્રમાણપત્ર મેળવવો.  ‘ડાખલો વ્યારણુ’-બીજાને નસિયત મળે તેમ કરવું. ઉદાહરણરૂપ કરવું. ‘ડાખલો ગિનણું-કોઇનો આદર્શ સ્વીકારવો. (૨) ધડો લેવો, બોધપાઠ લેવો. (૩) મંજૂરી કે પ્રમાણપત્ર લેવો. જેવા અર્થ સ્પષ્ટ કરે છે.  

આમ છતાં ક્યારેક  થતી વાતચીત્ત પર અનેક અર્થની છાયા લાગતી હોય છે.  જેનાથી તેનો અર્થભાવ બદલતો હોય છે. એટલે આ ‘ડાખલો’ શબ્દનું પણ એમ જ માનવું. ઉરોક્ત શબ્દોના અર્થની વિશાળ વ્યાપકતા અને તેની ભાવાનુભૂતિને કાવ્યમાં સમાવી લેખકે શબ્દને ધોઇ ઊજળા કર્યા છે.

                કચ્છીભાષામાં ‘ઑઠો’દ્ષ્ટાંટ કે ટુચકા ના અર્થમાં આપણે જોયું. પણ! તેના બીજા અનેક અર્થ પણ થાય છે. જે આ દુહાથી સાબિત થાય છે.

ઑઠો (દુહો)

ઑઠોકિસ્સો, ઉદાહરણ, ચિઠો, ભઠો, નિશાન,

ઑઠો જાધાસરીલા, રખેલો કીંક નિશાન.

                જોયું ને…અહીં ‘ઑઠો’ અન્ય કેટકેટલા ભિન્નભિન્ન અર્થ લઇને આલેખાયે લું  છે.  આમ શબ્દને સૂર્ય કહી શકાય કારણ કે; તેના અર્થરૂપી અસંખ્ય કિરણો ભાષાની ભૂમિને પ્રકાશિત કરે છે. અને એટલે જ કવિએ કહ્યું છે કે;

ઘટમેં શબ્દ કે ઘૂંટ્યો ત અજાઈ આવઇ સુરમ,

માણઇ ઇન કે મોજસેં, ત-મિટ્યા ડઇજા ભરમ.

                શબ્દથી માયારૂપી ભ્રમ મટવાની વાત અહીં આલેખાઈ છે. ત્યારે ‘ઑઠો’ એકવચન તરીકે આલેખાયું છે. અને  બહુવચમાં તેને ‘ઑઠા’ કહે છે.  લોકભાષાનો આ શબ્દ દેશ્ય હોવાનું માની શકાય.

                વળી, તે ‘ઉદાહરણ’નું ટૂંકુંરૂપ હોવાનું પણ નકારી શકાય  નહીં. અને તે ઉચ્ચારિત સ્વરૂપે જોતાં ‘ઑઠો’માં ‘ઓ’ નો ‘ઑ’ (વિવૃત્ત) બોલાય છે. આવુ‘ વિવૃત સ્વરૂપ કચ્છીભાષામાં ઘણું જોવા મળે છે. ‘ઑઠો નો સમાનાર્થી શબ્દ ‘ટુસ્કો’ પણ લોકભાષામાં બહુજ પ્રચલિત છે.

                દોહાના બીજા ચરણમાં ’ચિઠો’ શબ્દ ‘ચિઠ’ તરીકે પણ પ્રયોજાય છે. જે ’ભાઠું’ કે ‘દાગ’ જેવા અર્થમાં પ્રચલિત છે. આ શબ્દ પણ દેશ્ય હોવાનું માની શકાય.

                પછીનો શબ્દ ‘ભઠો’ જે પ્રાકૃત ‘ભાઠું’માંથી આવ્યાનું જાણવા મળે છે.  અને તે નિશાન પણ તે જ અતર્થમાં એટલે કે ‘દાગ’ જેવા કે દાગના નિશાન જેવા અર્થ ફલિત કરે છે. વળી, ‘ઓઠો’ એટલે યાદાસ્ત માટે રાખેલી કંઇક નિશાની કે વસ્તુ , અથવા તે જગ્યા કે ઠેકાણું.

                કવિતાની ઉત્પતિ રચનારની ઈચ્છાને આધીન છે. પણ! વાસ્તવિક રીતે કવિતા સ્વયંભૂ અને સ્વછંદ છે. કવિતા મનને  આનંદ આપે છે. એ સત્ય છે, પણ! આનંદ જેવું કંઇ ઉત્પન્ન કરવું એ કવિનું કામ છે. એ લક્ષણથી કવિતા કૃત્રિમ અને પરતંત્ર સ્વરૂપે છે એમ માની લેવું યોગ્ય છે કે અયોગ્ય છે? એ સહુ સહુની બુદ્ધિ પર આધાર રાખે છે એટલે એમ કહીએ તો ચાલે કે પરમ આનંદ આપે એવું જે લખાણમાં અનુભવાય કે ઘણું હોય તે ‘કવિ’ માની શકાય.

e-book (Kachchhi) મકબૂલ કચ્છી લિખિત “કચ્છી બોલેજી કિરીઆ”

e-book (Kachchhi)
મકબૂલ કચ્છી લિખિત “કચ્છી બોલેજી કિરીઆ” (Kachchhi bole ji kariya) આજથી ૬૦ વર્ષ પૂર્વ્ર કરાચી(પાકિસ્તાન)માં પ્રકાશિત થયેલ તળપદા કચ્છી શબ્દોનો ખજાનો e-book સ્વરૂપે નીચેની લિંક
https://online.fliphtml5.com/jucbo/nzya/
પરથી આપ વાંચી શકશો. (લાલજી મેવાડા “સ્વપ્ન”)